Ngày 27/06/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 81/2025/UBTVQH15, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2025, đánh dấu việc chính thức thiết lập hai Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền chuyên biệt về sở hữu trí tuệ (SHTT) tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.
Theo Nghị quyết số 81/2025/UBTVQH15, thẩm quyền giải quyết các vụ việc dân sự, kinh doanh thương mại và hành chính liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ sẽ không còn phân tán tại Tòa án cấp huyện như trước đây. Thay vào đó, thẩm quyền này được tập trung về hai đầu mối xét xử sơ thẩm chuyên biệt là TAND Khu vực 1 (tại TP. Hồ Chí Minh) và TAND Khu vực 2 (tại Hà Nội).
Tòa án nhân dân Khu vực 2 – Hà Nội:
- Vị trí pháp lý: Đơn vị xét xử sơ thẩm chuyên trách cho khu vực phía Bắc.
- Trụ sở chính: 30 Huỳnh Thúc Kháng, phường Láng Hạ.
- Lãnh đạo: Chánh án Hoàng Ngọc Thành (nguyên Chánh án TAND quận Đống Đa).
- Phạm vi thẩm quyền lãnh thổ: Giải quyết các tranh chấp SHTT phát sinh trên địa bàn Hà Nội, Hải Phòng và 18 tỉnh khu vực Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ.
Tòa án nhân dân Khu vực 1 – TP. Hồ Chí Minh:
- Vị trí pháp lý: Đơn vị xét xử sơ thẩm chuyên trách phía Nam và miền Trung.
- Trụ sở chính: Số 6 Lý Tự Trọng, phường Sài Gòn.
- Lãnh đạo: Chánh án Nguyễn Quang Huynh (nguyên Chánh án TAND Quận 1).
- Phạm vi thẩm quyền lãnh thổ: Phụ trách giải quyết vụ việc SHTT trên địa bàn TP.HCM, Cần Thơ, Đà Nẵng và 11 tỉnh thành khu vực miền Nam, Tây Nguyên, Duyên hải miền Trung.
2 Tòa án xử lý các vụ việc Sở hữu trí tuệ tại Việt Nam
Trước thời điểm Nghị quyết 81 có hiệu lực, thực tiễn thực thi quyền SHTT tại Việt Nam phụ thuộc lớn vào hệ thống các cơ quan hành chính. Số liệu thống kê từ Cục Sở hữu trí tuệ và Thanh tra Bộ Khoa học và Công nghệ cho thấy, giai đoạn trước năm 2025, trên 90% các vụ xâm phạm quyền SHTT được xử lý thông qua biện pháp hành chính (xử phạt vi phạm, tịch thu tang vật).
Biện pháp tư pháp (tòa án) chiếm tỷ lệ rất thấp do những hạn chế về thời gian tố tụng kéo dài và năng lực chuyên môn của thẩm phán cấp huyện đối với các vấn đề kỹ thuật phức tạp.
Việc thành lập Tòa án chuyên trách là bước đi nhằm cụ thể hóa yêu cầu “tư pháp hóa” hoạt động giải quyết tranh chấp SHTT. Điều này phù hợp với các cam kết quốc tế của Việt Nam, đặc biệt là Điều 18.74 của Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Chương 12 của Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA).
Các hiệp định này đặt ra tiêu chuẩn cao về quy trình thực thi, yêu cầu các biện pháp dân sự phải đảm bảo tính răn đe và khả năng bồi thường thiệt hại thực tế cho chủ sở hữu quyền – điều mà biện pháp hành chính không thể thực hiện đầy đủ.
Với mô hình mới, các thẩm phán tại TAND Khu vực 1 và 2 sẽ được chuyên môn hóa, cho phép áp dụng thống nhất pháp luật và các án lệ về SHTT, từ đó nâng cao chất lượng bản án và rút ngắn thời gian giải quyết vụ việc.
Tác động tích cực đến thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI)
Sự ra đời của thiết chế tòa án chuyên trách SHTT có mối liên hệ mật thiết với chiến lược thu hút FDI thế hệ mới của Việt Nam. Theo Báo cáo Chỉ số Đổi mới sáng tạo Toàn cầu (GII) năm 2024 của WIPO, Việt Nam xếp hạng 44/132 quốc gia.
Tuy nhiên, để chuyển dịch dòng vốn FDI từ gia công lắp ráp sang nghiên cứu và phát triển (R&D), bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI), hệ thống bảo hộ SHTT cần phải chứng minh được tính hiệu quả và minh bạch.
Năm 2023, Cục Sở hữu trí tuệ đã tiếp nhận 156.413 đơn đăng ký xác lập quyền (tăng 11% so với năm 2022), phản ánh nhu cầu bảo hộ tài sản trí tuệ ngày càng tăng. Các tập đoàn đa quốc gia thường coi trọng khả năng thực thi quyền tại tòa án khi quyết định đặt trụ sở R&D.
Việc tập trung thẩm quyền về Hà Nội và TP.HCM – nơi quy tụ đội ngũ chuyên gia và luật sư SHTT hàng đầu – sẽ tạo ra môi trường pháp lý an toàn hơn, giảm thiểu rủi ro bị xâm phạm sáng chế và bí mật kinh doanh cho nhà đầu tư.
Bà Nguyễn Thị Thanh Trúc – CEO Công ty Luật Điểm Tựa Vàng cho rằng, Nghị quyết 81/2025/UBTVQH15 không chỉ là một văn bản tổ chức tòa án, mà là tuyên ngôn về sự trưởng thành của nền tư pháp Việt Nam trong kỷ nguyên kinh tế tri thức. Tuy nhiên, thách thức đặt ra cho ông Nguyễn Quang Huynh (Chánh án TAND KV1) và ông Hoàng Ngọc Thành (Chánh án TAND KV2) là không nhỏ. Khối lượng công việc sẽ rất lớn khi hàng ngàn vụ việc từ 34 tỉnh thành đổ về hai đầu mối.
Thêm vào đó, việc chuyển đổi từ tư duy xét xử truyền thống sang xét xử các vụ án SHTT – nơi ranh giới đúng sai nằm ở các chi tiết kỹ thuật tinh vi – đòi hỏi công tác đào tạo thẩm phán và cơ chế tham vấn chuyên gia giám định phải được vận hành trơn tru ngay từ những ngày đầu tháng 7/2025.
Dù vậy, với cơ sở vật chất đã được chuẩn bị tại Huỳnh Thúc Kháng (Hà Nội) và Lý Tự Trọng (TP.HCM), cùng hành lang pháp lý vững chắc từ Luật Tổ chức Tòa án nhân dân (sửa đổi) 2024, cộng đồng doanh nghiệp và giới luật sư hoàn toàn có quyền đặt niềm tin vào một chương mới minh bạch và hiệu quả hơn cho hoạt động bảo vệ tài sản trí tuệ tại Việt Nam.
